Auteur: Zilvervis

Het goud van de morgenstond

slapeloos-m-car.jpg (640×480)
Slaapgebrek nekt je. Bron: M Car, Flickr

 

‘Early to bed and early to rise, make a man healthy, wealthy and wise’, luidt een oud gezegde. Vooral dat ‘healthy’ gaat bewijsbaar op, zeker bij mensen die ondanks veel vasten en sporten maar blijven aankomen. Misschien moeten zij wat vaker op tijd naar bed. Het ritme van slapen, waken en spijsvertering activeert namelijk processen in alle cellen en beïnvloedt de hormoonproductie die de stofwisseling aansturen. Daglicht is de motor van deze biologische klok. Dit geldt voor alle aardse levensvormen. Voor planten en dieren is de biologische klok hun sleutel tot overleven. De biologische klok loopt synchroon met de baan van de aarde om de zon.

Om dit enigszins te kunnen begrijpen, duiken we dit keer in de razend ingewikkelde biochemische mechanismen van ons lichaam. De bloedsuikerspiegel speelt een cruciale rol. Vlak voor het opstaan stijgt die, onverschillig waar op aarde je woont of tot welk volk je behoort. Rond 17u is onze lichaamstemperatuur het hoogst. Het laagst is hij twee uren na het inslapen. En de meeste mensen herstellen het best tussen 22.00 uur en 04.00 uur.

Diabetes

Dr. Cathy Wyse van de universiteit van Aberdeen, Schotland, onderzocht het boeiende verband tussen gezondheid en slaapritme: “Sinds wij elektrisch licht hebben, doorbreken we onze oude afstemming met de omgeving. Wereldwijd ontstond vrij  plotseling een  toename van overgewicht en die ging gelijk op met het aannemen van een westerse levensstijl. Vaste ritmes in eten, slaap en werk verdwijnen.” Uit onderzoek van dokter Wyse bij muizen bleek dat het verstoren van de biologische klok in hun lever veranderingen veroorzaakt bij de genen die het afbreken van vet en glucose aansturen. Bij het onderbreken van hun normale slaap- en waakritme kwamen de dieren aan, zonder dat ze meer aten dan normaal. Ditzelfde zien we bij mensen die nachtdiensten draaien. Die blijken vatbaarder voor overgewicht, diabetes en zelfs een voortijdige dood.”

Hun hypothalamus raakt ontregeld. Dit orgaan is deel van de evolutionair zeer oude tussenhersenen. De hypothalamus regelt onze  biologische klok. Die klok reageert op licht dat onze ogen ontvangen bij het rijzen van de zon, maar ook tijdens het dalen. Hij maakt ons slaperig als het donker wordt, en geeft energie als het licht wordt. Hij maakt dat we op vaste tijden honger en dorst krijgen, regelt onze lichaamstemperatuur en beïnvloedt cellen, weefselgroei, hormonen en ons gedrag. En stuurt onze glucose- en insulineaanmaak. In de avond kunnen wij minder zoet verwerken dan ‘s ochtends doordat we dan minder insuline aanmaken en minder insulinegevoelig zijn.

Hartspier

Keer je bij muizen chronisch het dag- en nachtritme om, dan takelt hun hartspier sneller af en leven ze veel korter. En diezelfde muizen een stof krijgen die hen dikke darmontsteking bezorgt, dan worden ze ziekelijker en vatbaarder voor kanker dan normaal levende muizen.

Ook ratten zijn getest om mensen in ploegendiensten na te bootsen. Onderzoekers  aan de universiteit van Bremen lieten twee groepen ratten dagelijks acht uur in een  langzaam draaiend rad ‘werken’, met volop eten en drinken. Andere ratten moesten nachtdiensten draaien. De ‘dag’ratten bleven gezond, maar de  ‘nacht’ratten kregen allerlei stofwisselingsstoornissen, zoals verlies van het glucoseritme. Het glucoseritme bepaalt hoe goed je lichaam op verschillende tijden glucose verteert. De nachtratten werden hierdoor duidelijk dikker dan de ‘dag’ratten.

Een derde experiment vond plaats aan de universiteit van Surrey in Engeland. Onderzoekers stuurden 26 deelnemers naar een slaaplaboratorium. In de eerste week mochten ze daar krap zes uren per nacht slapen. Het verminderde hun opmerkzaamheid en prestatievermogen al zichtbaar. In de tweede week werd hen ter controle acht en een half uur per nacht gegund.

Zelfs één slechte nacht reduceert het aantal genen dat normaal gesproken een dag- en nachtritme aanhoudt met ongeveer een kwart. Het aantal genen beïnvloed door slaapgebrek is zelfs zeven keer hoger na een week slecht slapen. Dus met elke nacht slechte slaap komen er meer genen bij die zich anders gedragen. De beïnvloede genen zijn van de soort die in het lichaam verantwoordelijk is voor ontstekingen, immuun- en stressreacties. Daarnaast wordt het dag- en nachtritme beïnvloed door genen die bijvoorbeeld de stofwisseling ondersteunen. Hiermee wijst het onderzoek op een biologisch verband tussen slaapgebrek en gezondheidsproblemen.

Dineer als een bedelaar

Op tijd gaan slapen lijkt dus meerdere voordelen te hebben. Het gezegde ‘Ontbijt als een keizer, lunch als een koning, dineer als een bedelaar’ past perfect in dit ritme. Israëlische wetenschappers onderzochten deze oude wijsheid en zetten 93 vrouwen met diabetes en overgewicht op dieet. Zij verdeelden hen in twee groepen. Bij de ene groep bevatte het ontbijt de meeste calorieën, de andere groep at juist ’s avonds het meest uitgebreid. Beide groepen verloren gewicht, maar de eerste groep veel meer. Ook verbeterde het bloedsuikergehalte bij de eerste groep veel sterker.

Wat zou het mooi zijn, als we de resultaten van deze onderzoeken ook praktisch konden toepassen. Het goede nieuws is dat dit kan, maar je hebt er wel doorzettingsvermogen voor nodig. Om te beginnen kun je deze vuistregels in je oren knopen:

  • Zorg dat je aan het eind van een dag ook fysiek moe bent, dat bevordert het inslapen.
  • Eet op de goede tijden en ontbijt stevig.
  • Houd een regelmatig dag- en nachtritme aan met voldoende slaap en rust.
  • Eet alleen wanneer je honger hebt (anders verteert het minder goed).

Bronnen: US National Library of Medicine, NCBI, Universiteit Bremen

 

Verschijningen in het bos

knockomagh wood fionn grosse
Knockomagh Wood, screenshot Google Streetview van FF. Oorspronkelijke opname: fionn grosse

 

Magisch was onze wereld toen wij nog niet konden lezen; magisch zou hij gebleven zijn als we nooit naar school waren geweest en ons nooit onze onzichtbare vrienden uit ons hoofd hadden laten praten door onze ouders. Verbluffende en onverklaarbare inzichten komen vaak uit ongeschoolde breinen. Ze zeggen zelfs dat kinderen zich tot hun vierde hun vorige levens kunnen herinneren. Dat is voordat de eerste schooldag aanbreekt. En toch, wij geletterden zijn niet voorgoed verloren. Ook wij kunnen de weg terug vinden naar Alice in Wonderland. Het gaat niet vanzelf en ze moeten dan weten waar en hoe we moeten zoeken.  Wie volhoudt, staat op zeker magisch moment ineens oog in oog met het het witte konijn dat hem de holle boom in zal leiden. En zal dan zonder moeite het schilderij Wolkewei binnen kunnen stappen zoals Erik in het Klein Insectenboek. Meer lezen…

Voel het Jungle Effect op je darmen…

‘Hoe het oerwoud werkt in ons’ zo zou je de titel The Jungle Effect kunnen vertalen. Dat wordt hoog tijd, want dit prachtige boek  uit 2009 van de Californische huisarts Daphne Miller is nooit vertaald. Het geeft antwoord op vragen als:

-Waarom hebben Mexicanen en Afrikanen zo weinig chronische ziekten als kanker en diabetes?

-Waarom zijn IJslanders zo weinig depressief, terwijl het er in het algemeen somber weer is?

-Waarom krijgen oudere vrouwen op Okinawa bijna nooit borstkanker?

Daphne stelde zichzelf zulke vragen toen het haar op begon te vallen dat patiënten van Mexicaanse afkomst bovengemiddeld vaak suikerziekte kregen, en Afro-amerikanen bovengemiddeld vaak darmaandoeningen. De reden schrijft zij toe aan verandering van voeding. In het laatste geval bleek het niet alleen te liggen aan het eten in Amerika, als wel aan gemaksvoedsel in grote steden in het algemeen. Want ook bij Afrikanen die in hun eigen land het platteland verlieten, daalde hun weerstand tegen darmkwalen. Daphne reisde naar Afrika, Mexico, Zuid-Europa en Azië en vond overal soortgelijke parallellen. Meer lezen…

Kruiden die virussen op afstand houden

Sint Janskruid
St Janskruid. Bron: crabchick, Fl;ickr

Als het tegen zit, moeten wij nog maanden binnen blijven. Maar dat is niets vergeleken met de bijna veertig jaar dat Friedrich Hölderlin (1770-1843) verbleef in een torenkamer. Na een ongelukkige liefde en na zijn teleurstelling in de Franse Revolutie voerde deze Duitse dichter zijn aspiraties terug tot een bescheiden ruimte. Tot het eind van zijn leven verbleef hij daar, uitkijkend op de rivier de Neckar. Vervelen deed hij zich niet want de Muze van de Dichtkunst hield hem in haar ban. Zij fluisterde hem gedichten in die tot op de dag van vandaag wereldberoemd zijn gebleven zoals Hyperions Schicksalslied. Zijn werk is zo verheven dat het een bibliomant waardig is.

Een bibliomant is een waarzegger met boeken. Hij pakt de Bijbel, Anna Karenina of een ander literair werk en bladert daar in om een antwoord te vinden op een levensvraag. Schijnbaar willekeurig bladert hij verder tot zijn oog en vinger op een regel vallen. Deze regel is een cryptische aanwijzing richting het antwoord dat je zoekt. We pakken Hölderlins werk Patmos en bladeren met het ons in de mond bestorven woord Corona op de lippen. Het boek valt open op de strofe: ”Wo Gefahr ist, wächst das Rettende auch”. Meer lezen…

Beau Brummell in 2020

(Beau Brummell)

Het leven is heerlijk, het leven is mooi

Maar – vlieg uit in de lucht en kruip niet in een kooi

Mens, durf te leven

Je kop in de hoogte, je neus in de wind

En lap aan je laars hoe een ander het vindt

Hou een hart vol van warmte en van liefde in je borst

Maar wees op je vierkante meter een Vorst!

Wat je zoekt, kan geen ander je geven

Mens, durf te leven! Meer lezen…

Oom Barend

Water water see the water flow
Glancing dancing see the water flow
O wizard of changes water water water
Dark or silvery mother of life
Water water holy mystery heavens daughter
Wizard of changes, teach me the lesson of flowing

God made a song when the world was new
Waters laughter sings it through
O, wizard of changes, teach me the lesson of flowing

God made a song when the world was new
Waters laughter sings it through
Wizard of changes water water water

(The Water Song, Incredible Stringband, 1968)

Helende kracht

Bij ‘Holy mystery’ denk ik aan wijwater. Misschien begint alle water wel als wijwater. Voordat het vies wordt, is het een eeuwigheid lang al heilig water. Heilig komt van heel worden of genezen. Water speelt een cruciale rol in elk genezingsproces. Het kan veel verontreiniging opnemen voor het uiteindelijk ondrinkbaar wordt. Voorbij een zekere grens verliest het zijn helende kracht en word je ziek als je het drinkt. Meer lezen…

Vis over de bult

Toen ik laatst de hoge heuvel achter mijn dorp op fietste, werd ik daarbij links gepasseerd door een ontzettend lelijk en hoekig, dieseldampen uitbrakend voertuig. Opzij kijkend herkende ik het logo van de viskraam, dat ons immer belooft dat alleen bij ‘Jansen’ de meest verse en lekkere vis te krijgen is. De dieselmotor van de kraam loeide in mijn oren en benam me de adem. Geërgerd keek ik het onding na.

Ik vind het onnatuurlijk om vis over een heuvel heen te tillen.

Maar wat wil ik nou? Deze wereld is onttoverd. Waarom schokt die onttovering mij steeds opnieuw? Is het omdat ik ondanks de immense druk om rationeler en efficiënter te worden, ik nog steeds niet geheel onttoverd ben? Meer lezen…

L’Homme qui plantait des arbres

De man die bomen plantte is een fictief verhaal van Jean Giono uit 1953 dat hij gratis mondiaal verspreidde opdat ieder het zou lezen. Sinds zijn verschijning kreeg de hoofdpersoon, Elisard Bouffier, vele navolgers in het echte leven. Een oudere man die een verlaten, geërodeerd gebied binnentrok en een schaapherder werd, alleen als alibi om stiekem overal eikels, beukennootjes en kastanjes te planten. Later stopte hij met herderen omdat de schapen het jonge groen te lekker vonden. Tientallen jaren later zinderde alles weer van leven: beekjes ruisten, het luide gezang van vogels en het geruis van vele boomkronen. Het klimaat was zelfs zachter geworden en regenrijker. Mensen begonnen er weer vol goede moed een nieuw leven.  Meer lezen…